กระดาษปลอดสารเพื่อชุมชน เพิ่มมูลค่าให้กับวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตร สร้างรายได้ให้แก่คนในพื้นที่

การเกษตรยังคงเป็นอาชีพสำหรับชาวบ้านที่อาศัยอยู่ห่างไกลตัวเมือง ที่ถึงแม้จะเป็นอาชีพหลักของประเทศไทยแต่เกษตรกรและชาวบ้านยังคงมีรายได้ไม่เพียงพอในการดำรงชีวิต กลุ่มทีมงานศิลปะสร้างสรรค์ มหาวิทยาลัยศรีปทุมนำทีมโดยคุณศิรัส ปั้นเก่า ได้เล็งเห็นถึงปัญหานี้ และคิดค้นหาทางเลือกที่ช่วยเพิ่มรายได้ให้กับเหล่าเกษตรกร โดยนำองค์ความรู้เรื่องการทำกระดาษปลอดสารจากวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตรไปช่วยทดลองทำในชุมชนต่างๆ ในหลายจังหวัด เช่น นครสวรรค์ ตราด สระแก้ว เป็นต้น

ตัวอย่างปัญหาที่เกิดขึ้นในอดีต เช่น เมื่อชาวบ้านนำเศษวัสดุทางการเกษตรไปจำหน่ายให้กับโรงงาน ก็ได้รายได้กลับคืนมาเพียงน้อยนิด ทีมงานศิลปะสร้างสรรค์จึงได้เข้าไปลงพื้นที่จริง เพื่อเก็บข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์ชาวบ้านในชุมชนแต่ละแห่ง เพื่อค้นหาปัญหา ต่อยอดกระบวนคิด และค้นพบความต้องการที่ซ่อนอยู่

สิ่งสำคัญที่ค้นพบประการหนึ่งคือ ภายในชุมชนหลายแห่งมี “แรงงานแฝง” อยู่ นั่นคือกลุ่มผู้สูงอายุและเด็กๆ ตลอดจนวัสดุเหลือใช้อื่นๆ นอกจากเหนือจากพืชที่ปลูกเพื่อการเกษตร อาทิ วัชพืชที่ขึ้นเองตามธรรมชาติ ซึ่งเป็นวัสดุที่ไม่มีต้นทุนในการได้มา สามารถนำไปสร้างมูลค่าเพิ่มเป็นกระดาษปลอดสาร ขนาด A4 ที่สามารถจัดจำหน่ายได้สูงสุดแผ่นละ 500 บาท และนำไปแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ เช่น พวงกุญแจ เพื่อจัดจำหน่ายในราคาถูกเพียงแค่ 20 บาท ด้วยต้นทุนวัสดุที่ต่ำ เงินส่วนต่างเป็นกำไร คืนเป็นรายได้ให้กับชาวบ้าน ทั้งการพยายามจัดจำหน่ายนอกพื้นที่ รวมถึงในพื้นที่ให้กับกลุ่มธุรกิจ หรือผู้ที่เข้ามาเยี่ยมชมดูงานในชุมชนได้ เป็นต้น

 

กระดาษปลอดสารด้วยวัสดุที่หลากหลาย
นอกเหนือจากฟางข้าวแล้วยังสามารถนำวัสดุเหลือทิ้งที่เป็นขยะมาทำเป็นกระดาษได้ ไม่ว่าจะเป็นเปลือกทุเรียน เปลือกแตงโม เปลือกสับปะรด ใบยางพารา หรือผักตบชวา เป็นการลดขยะจากหลายภาคส่วน และช่วยรักษาสิ่งแวดล้อมได้อีกทางหนึ่ง ทั้งยังสามารถนำไปใช้งานกับเครื่องพิมพ์อิ้งค์เจ็ท (inkjet) ในระบบคอมพิวเตอร์ได้อีกด้วย

 

สร้างต้นแบบและกระจายความรู้ให้กับจังหวัดอื่นทั่วประเทศ

“เรามีอิสระในการคิด สามารถเปลี่ยนแปลงได้ตลอดเวลา ไม่กลัวที่จะเจอข้อจำกัด ทำได้ทั้งนั้นไม่ว่าโจทย์นั้นจะเป็นอะไรก็ตาม” ทีมงานศิลปะสร้างสรรค์กล่าว โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเรื่องของวัสดุตั้งต้นที่นำมาเป็นกระดาษนั้นมีความน่าจะเป็นใหม่ๆ ได้เสมอ ตั้งแต่วัชพืชจนถึงเปลือกผักและผลไม้  เพราะประเทศไทยนี้มีความอุดมสมบูรณ์ และมีเศษเหลือทิ้งทางจากการเกษตรมากมาย การเปลี่ยนขยะเป็นสิ่งที่มีมูลค่าเพิ่มถือเป็นการเปลี่ยนวิธีคิดเพียงนิดเดียวที่ส่งผลยิ่งใหญ่ คือการยกระดับความเป็นอยู่ของชาวบ้านให้อยู่ดีกินดีมากยิ่งขึ้น

องค์ความรู้ด้านการทำกระดาษปลอดสารที่เปิดโอกาสให้คนทุกเพศทุกวัยสามารถทำได้ ตั้งแต่เด็กป. 1 จนถึงคนแก่อายุ 80 ปี หรือคนพิการสามารถทำได้ ตลอดจนพระในวัดก็นำไปใช้เช่นกัน ด้วยการทำกระดาษจากใบโพธิ์ เป็นต้นแบบที่ขยายตัวออกไปเรื่อยๆ โดยทีมงานศิลปะสร้างสรรค์เองก็มีการบันทึกข้อมูลเหล่านี้เก็บเอาไว้ เพื่อถ้ามีโอกาสในอนาคตจะสามารถนำไปพัฒนาต่อได้  

ทีมงานศิลปะสร้างสรรค์มองว่า ในยุคนี้เป็นยุคที่นวัตกรรมต่างๆ ลอกเลียนแบบได้ง่าย แต่พวกเขากลับใช้แนวคิดที่ว่า จะไม่จดลิขสิทธิ์หรือสิทธิบัตร แต่ทำตัวเองให้เป็นทางเลือกใหม่ โดยมองไปถึงการเปิดกลุ่มประเทศเป็น AEC ยกตัวอย่างเช่น ประเทศอินโดนีเซีย ที่ปลูกมันสำปะหลังมากกว่าไทยหลายเท่า แต่ส่งออกน้อยกว่า ทีมงานศิลปะสร้างสรรค์พร้อมนำเสนอองค์ความรู้เรื่องการทำกระดาษปลอดสารจากใบมันสำปะหลังที่เหลือจากผลผลิต แสดงให้เห็นว่ากระดาษแผ่นเล็กๆ อาจเป็นการสร้างความสัมพันธ์ระหว่างประเทศได้ในอนาคต

ในอนาคต นอกเหนือจากการเผยแพร่องค์ความรู้แล้ว สิ่งสำคัญคือการคิดต่อว่าทำอย่างไรให้ชาวบ้านสามารถรักษาราคาจัดจำหน่ายกระดาษในระดับนี้เอาไว้ให้ได้ สิ่งที่ทีมงานศิลปะสร้างสรรค์ทำคือการควบคุมอุปสงค์ (supply) และอุปทาน (demand) โดยไม่ได้นำเอางบประมาณเข้าไปอุดหนุนอย่างเดียว แต่พยายามสร้างต้นแบบตามแต่ละจังหวัด เช่น โครงการที่กำลังทำร่วมกับจังหวัดสระแก้วเป็นโมเดลต้นแบบสำหรับจังหวัดอื่นๆ และหวังว่าในอนาคตจะไม่ได้มีโรงงานกระดาษใหญ่เกิดขึ้นในจังหวัด แต่เป็นกลุ่มชาวบ้านในพื้นที่หน่วยเล็กๆ ที่ผลิตกระดาษปลอดสารกระจายทั่วทั้งจังหวัดมากกว่า และนอกจากมุ่งเป้าไปที่ชุมชนเกษตรกรรมแล้ว องค์ความรู้นี้ยังสามารถนำไปเผยแพร่ให้แก่กลุ่มอื่นๆ ที่มีขยะอินทรีย์เหลือทิ้งเป็นจำนวนมาก เช่น โรงเรียน เรือนจำ และแม้แต่โรงแรม ซึ่งมีเศษผักผลไม้เหลือจากการบริการไม่น้อย ทางทีมศิลปะสร้างสรรค์ก็ได้ไปจัดการอบรมมาแล้วหลายแห่ง ด้วยความมุ่งหวังว่าความรู้นี้จะสามารถกระจายไปยังหน่วยย่อยๆ ได้อย่างไม่จำกัด และเป็นพลังหนึ่งที่ช่วยจัดการกับขยะได้อย่างสร้างสรรค์ เพิ่มมูลค่า และสร้างความยั่งยืนให้กับสังคมได้ในภาพรวม

 

เรื่อง กมลกานต์ โกศลกาญจน์

ภาพ ชิษณุชา ศรีเนตร, โครงการกระดาษปลอดสารเพื่อชุมชน